Zanim zaczniesz ratować

Dobrze byłoby, gdyby każdy z nas znał podstawy udzielania pierwszej pomocy, aby umieć zachować się w różnych przypadkach, które spotykamy w swoim życiu. Oto gar¶ć porad, które nam w tym pomog±.

Je¶li masz do czynienia z ofiar± tragicznego wypadku, zawsze stosuj się do poniższych zasad.

Najpierw ostrożnie zbadaj ofiarę. Podchodz±c do poszkodowanego należy ocenić jego miejsce pod k±tem bezpieczeństwa dla siebie i chorego (główna zasada to: bezpieczeństwo ratownika jest zawsze najważniejsze). Również ze względu bezpieczeństwa do leż±cej ofiary podchodĄ od strony głowy.

SprawdĄ jego reakcję. Spytaj się "Co się stało?", jeżeli nie odpowie - uszczypnij go pod nosem.

SprawdĄ: czy język, wydzieliny lub jakie¶ obce ciało nie blokuje dróg oddechowych ofiary? JeĄli drogi oddechowe nie s± drożne, oczy¶ć je. Delikatnie odchyl jego głowę do tyłu - często ten ruch przywraca normalny oddech.

Czy ranny oddycha? Jeżli nie, zastosuj sztuczne oddychanie.

Czy ma tętno? Jeżeli nie ma, serce nie pracuje. Zastosuj reanimację.

Czy ma krwotok? Je¶li jest, staraj się go zatamować.

Je¶li przestało pracować serce, poszkodowany nie oddycha trzeba natychmiast wezwać pogotowie. W tym czasie druga osoba musi bez zwłoki rozpocz±ć ratowanie ofiary. Tak samo należy post±pić, kiedy mamy do czynienia z poważnym krwotokiem lub poważnym urazem głowy - patrz: kiedy i jak wzywać pomoc.

Je¶li jeste¶ sam, chwilę czasu na wezwanie pogotowia będziesz miał po wykonaniu pierwszych 4 serii reanimacji.

W niektórych przypadkach można bezpiecznie zmieniać położenie ciała rannego. Gdy jednak ofiara ma poważne obrażenia szyi lub pleców, nie wolno jej ruszać - chyba że ratujemy j± przed pożarem, wybuchem itp.

SprawdĽ, czy ofiara nie ma uszkodzonego kręgosłupa.

U ofiar wypadków samochodowych zawsze musisz podejrzewać uszkodzenie kręgosłupa.

Dopilnuj, by ranny leżał i był spokojny.

Je¶li wymiotował - a masz pewno¶ć, że nie uszkodził kręgosłupa - ułóż go na boku w pozycji bocznej ustalonej, by się nie udusił.

Okryj go kocami lub płaszczami, by nie tracił ciepła.

Je¶li to konieczne, rozetnij ubranie. Nie zdzieraj ubrania z poparzonych miejsc, chyba że wci±ż się tli.

Uspokój ofiarę i sam zachowaj spokój. To pozwoli rannemu opanować strach, dzięki czemu nie wpadnie w panikę.

Nie podawaj płynów osobie nieprzytomnej lub półprzytomnej, jak też osobie skarż±cej się na ból brzucha ( obrażenia narz±dów wewnętrznych ).

Nie próbuj jej cucić, poklepuj±c b±dĽ potrz±saj±c ni±, ponieważ osoba taka po doj¶ciu do siebie w pierwszym odruchu może spróbować ci oddać.

W¶ród rzeczy ofiary poszukaj informacji o szczególnych jej problemach zdrowotnych - alergiach lub chorobach wymagaj±cych specjalnego postępowania - ewentualnie bransoletki lub wisiorka, które by o tym informowały.

Nie zabieraj ze sob± dokumentów poszkodowanego. Przekaż je lub lepiej wskaż gdzie leż± osobie upoważnionej (rodzina, policja).

Naucz się udzielania pierwszej pomocy, czyli techniki ratowania.

Pierwsza pomoc psychologiczna

Udzielaj±c pierwszej pomocy osobie poszkodowanej należy pamietać również o aspekcie psychologicznym. Wszelkie czynno¶ci ratuj±ce powinny byc powi±zane z udzieleniem pomocy psychologicznej maj±cej na celu zmniejszenie subiektywnego dyskomfortu ofiary wypadku i zapewnienia mu poczucia bezpieczeństwa.

Podstawowe zasady działania:

1. Rozejrzyj się w sytuacji. Zachowaj spokój i opanowanie. Pamiętaj o zapewnieniu sobie bezpieczeństwa. Pomy¶l od czego zaczniesz.

2. PodejdĽ do poszkodowanego. Powiedz kim jeste¶ i co się wydarzyło. Powiedz mu, że będziesz z nim do czasu przyjazdu pogotowia.

3. Zasłoń poszkodowanego przed widzami, spokojnie i stanowczo popro¶ ich, aby nie przeszkadzali, albo daj im jakie¶ zadanie. Nie twórz zbiegowiska.

4. Przyjmij pozycję na tej samej wysoko¶ci co poszkodowany - uklęknij lub kucnij przy nim. Delikatnie połóż swoj± rękę na ramieniu lub na głowie, co podziała uspokajaj±co. Okryj go np. kocem.

5. PrzeprowadĽ czynno¶ci ratuj±ce płynnie i sprawnie. Informuj poszkodowanego o podejmowanych czynno¶ciach i efektach z tym zwi±zanych.

6. Mów spokojnym tonem i cierpliwie go wysłuchaj. Nie krytykuj, nie wypowiadaj pesymistycznych opinii. Zapytaj czy kogo¶ powiadomić o wypadku.

7. Je¶li musisz opu¶cić poszkodowanego poinformuj go o tym. Popro¶ kogo¶, aby przy nim pozostał.

W przypadku, gdy poszkodowanym jest dziecko, potraktuj je bardziej emocjonalnie. Najważniejszy jest kontakt cielesny. Je¶li jest to możliwe daj mu maskotkę i zapewnij obecno¶ć rodziców lub kogo¶ bliskiego.

Narkomani, osoby pijane, bezdomni mog± być negatywnie nastawieni do ratuj±cych. Wtedy udzielanie pierwszej pomocy ogranicza się tylko do technicznych czynnosci ratuj±cych.

Wbrew pozorom ratownicy to też zwykli ludzie. Osoby pocz±tkuj±ce i o słabej psychice powinny być wspierane przez bardziej do¶wiadczonych współpracowników, szczególnie po ciężkiej i zakończonej zgonem poszkodowanego akcji.

Wypadek drogowy

Pamiętaj o zapewnieniu sobie bezpieczeństwa, sam nie możesz stwarzać sobie stanu zagrożenia

1. Zaparkuj przed miejscem zdarzenia celem zabezpieczenia miejsca i kieruj±c koła w stronę pobocza, wł±cz ¶wiatła awaryjne.
2. Noc± załóż na siebie co¶ jasnego lub przyczep sobie jaki¶ materiał odblaskowy i używaj latarki. Stosuj ogólne zasady bezpieczeństwa.
3. Wy¶lij ¶wiadków wypadku, aby ostrzegali nadjeżdżaj±cych kierowców oraz powiadomili policję, pogotowie ratunkowe.
4. Ustaw trójk±ty ostrzegawcze lub ¶wiatła w odpowiedniej odległo¶ci (wg kodeksu ruchu drogowego) od miejsca wypadku z obu stron.
5. Wył±cz zapłon we wszystkich uszkodzonych pojazdach i je¶li potrafisz, odł±cz akumulator. Zamknij dopływ paliwa w pojazdach z silnikiem Diesla i w motocyklach.
6. Ustaw pojazdy w stabilnym położeniu. Je¶li samochód stoi normalnie, zaci±gnij hamulec ręczny, wł±cz bieg lub zablokuj koła, spróbuj zabezpieczyć pojazd przed przewróceniem się.
7. Rozejrzyj się, czy istniej± fizyczne zagrożenia. Czy kto¶ pali papierosa? Czy w najbliższym otoczeniu s± pojazdy z oznakowaniem wskazuj±cym na niebezpieczny ładunek? Czy została zerwana napowietrzna linia energetyczna? Czy w pobliżu jest rozlane paliwo?
8. W wyniku zderzenia dochodzi do różnych obrażeń u kierowcy i pasażerów (więcej...). Szybko oceń stan poszkodowanych. Z samochodu wyci±gaj ich tylko w niżej wymienionych sytuacjach: kiedy istnieje niebezpieczeństwo zapalenia się pojazdu, kiedy istnieje niebezpieczeństwo najechania na uszkodzony pojazd przez inny pojazd, lub kiedy potrzebna jest reanimacja poszkodowanego. Patrz: wyci±ganie z samochodu (więcej...).
9. Zajmij się w pierwszej kolejno¶ci tymi, których życie jest zagrożone. Przeszukaj teren, żeby nie pozostawić ofiar rzuconych gdzie¶ dalej od miejsca wypadku, lub które same oddaliły się (szok powypadkowy).
10. Bezzwłocznie, je¶li jest potrzeba, przyst±pić do reanimacji i opatrzyć obrażenia zagrażaj±ce życiu lub wygl±daj±ce niebezpiecznie. Je¶li to możliwe, zajmij się poszkodowanymi nie zmieniaj±c ich pozycji (wyj±tek - reanimacja).
11. Wstępnie zawsze zakładaj, że nast±piło uszkodzenie kręgów szyjnych. Podtrzymuj rękami głowę i szyję ofiary, tak aby mogła ona swobodnie oddychać. W miarę możliwo¶ci obserwuj stale wszystkich poszkodowanych aż do nadej¶cia specjalistycznej pomocy.

W górach

1. Przed wyj¶ciem w góry zapoznaj się z map± i zasięgnij informacji o terenie, o miejscach noclegowych.
2. W miejscu swojego zamieszkania lub ostatniego pobytu zostaw wiadomo¶ć gdzie idziesz, którędy i kiedy masz zamiar wrócić.
3. Dobierz sobie odpowiedniego towarzysza - w żadnym wypadku nie udawaj się w góry samotnie.
4. W góry wychodĽ wcze¶nie rano, aby¶ zd±żył do celu przed zmrokiem, ubierz się odpowiednio do pory roku i weĽ ze sob± nieprzemakalne okrycie i zapasow± odzież.
5. Nie schodĽ nigdy ze znakowanego szlaku turystycznego, pod żadnym pozorem nie skracaj sobie w ten sposób drogi. W okresie zimowym poruszaj się tylko szlakami tyczkowanymi, one wskaż± Tobie kierunek we mgle i w nocy. Nie niszcz tyczek na slaku. Gdy zbł±dziłe¶, cofnij się drog±, któr± dotychczas pod±żałe¶.
6. Organizuj±c wycieczkę z biura podróży, PTTK-owsk± lub szkoln±, zadbaj aby prowadził j± kwalifikowany przewodnik górski, on gwarantuje Wasze bezpieczeństwo. Id±c na wycieczkę rodzinn± dbaj o swoje dzieci aby się nie pogubiły.
7. Skompletuj mał± apteczkę, która nie zabierze tobie wiele miejsca w plecaku, a zawsze będzie pod ręk±.
8. Dla własnego dobra i bezpieczeństwa korzystaj z informacji, które możesz zawsze uzyskać w stacji centralnej GOPR - przyjdĽ lub zadzwoń.
9. Dbaj o przyrodę - to nasze wspólne dobro. Nie zakłócaj ciszy górskiej krzykiem, możesz spowodować fałszywy alarm.
10. W razie wypadku wzywaj pomocy dostępnym Ci sygnałem optycznym lub akustycznym z częstotliwo¶ci± 6 razy na minutę, po tym 1-minutowa przerwa i znów powtarzaj sygnał wzywania pomocy. Gdy usłyszysz sygnał wzywania pomocy, odpowiedĽ podobnym sygnałem z częstotliwo¶ci± 3 razy na minutę, po tym 1-minutowa przerwa, powtórz to kilkakrotnie. Wiadomo¶ć o wypadku zgło¶ do najbliższej stacji ratunkowej GOPR lub schronisku.

Żródło: Broszura Karkonoskiej Grupy GOPR.

Atak terrorystyczny

Ostatnie wydarzenia u¶wiadamiaj± nam dodatkowe zagrożenie, które, niestety, i nas może spotkać, przebywaj±c gdziekolwiek na ¶wiecie. Oto gar¶ć informacji, jak postępować w takiej sytuacji.

Na co dzień:

• zachowaj czujno¶ć i ostrożno¶ć,
• rozgl±daj się wokół, czy nie dzieje się co¶ dziwnego, przejaw trochę dociekliwo¶ci,
• nie ¶pij w ¶rodkach komunikacji miejskiej w czasie jazdy do pracy czy szkoły,
• w przypadku nietypowego zachowania się osoby lub osób, zauważenia porzuconej torby lub pakunku, powiadom najbliższego funkcjonariusza lub służby ochrony i odejdĽ z tego miejsca,
• będ±c w pracy lub w szkole rozejrzyj się gdzie znajduj± sie drogi ewakuacyjne, wiedza na ten temat przyda się nawet w przypadku pożaru.

W czasie ataku terrorystycznego:

• padnij na ziemię lub podłogę, najlepiej za jak±¶ osłon±, która ochroni przed odłamkami lub następn± eksplozj±, je¶li to możliwe ewakuuj się z tego miejsca,
• nie b±dĽ gapiem, odsuń innych od miejsca zdarzenia,
• opanuj paraliżuj±cy strach, chłodno zanalizuj sytuację,
• pamiętaj, że Polacy to wyj±tkowo niesubordynowany i przekorny naród - zamiast uciekać lub pa¶ć na ziemię w trakcie strzelaniny, tłumnie pobiegnie na miejsce zdarzenia,
• stłum objawy paniki, wydawaj innym stanowcze polecenia, ogarnięci paraliżuj±cym strachem ludzie postępuj± bardzo nieracjonalnie,
• podporz±dkuj się poleceniom odpowiednich służb (policja, straż, lekarze), nie blokuj im dostępu do miejsca zdarzenia,
• gdy jeste¶ zakładnikiem podporz±dkuj się poleceniom zamachowców i cierpliwie czekaj,
• w przypadku akcji służb specjalnych padnij na ziemię za jak±kolwiek zasłon± i czekaj,
• w wysokich budynkach unikaj wind, gdyż często blokuj± się,
• je¶li s± ranni, a potrafisz udzielić pierwszej pomocy, pomóż im pamiętaj±c o własnym bezpieczeństwie.

Atak serca - zawał

Zatrzymanie akcji serca powoduje obumieranie komórek mózgowych już po 3-5 minutach. St±d reanimację trzeba podj±ć niezwłocznie.

Zawałem mię¶nia sercowego jest martwica pewnego obszaru mię¶nia sercowego na wskutek niedotlenienia, które może być spowodowane zamknięciem ¶wiatła naczynia wieńcowego na wskutek miażdżycy lub zakrzepicy.

Objawy zawału:

· uporczywy, długotrwały ból gniot±cy, promieniuj±cy często od serca,

· utrata przytomno¶ci,

· zatrzymanie oddechu,

· słabe, płytkie tętno lub brak tętna nad tętnicami szyjnymi.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• jak najszybciej powiadomić służby ratownicze (w pierwszej kolejno¶ci),
• ułożenie poszkodowanego w pozycji siedz±cej na podłodze (aby maksymalnie ograniczyć ruchy), poszkodowany może sam przyj±ć najdogodniejsz± dla siebie pozycję,
• rozluĽnić ubranie:

- u mężczyzn: krawat, koszulę, pasek u spodni,

- u kobiet: jak można biustonosz, bluzkę,

• jeżeli pomieszczenie zamknięte - otworzyć okna,
• wspieraj psychiczne poszkodowanego.

W przypadku zatrzymania akcji serca przystępuj do reanimacji (patrz: Reanimacja kr±żeniowo-oddechowa).

Udar mózgu

Udar mózgu to przerwanie dopływu krwi w naczyniu w rejonie mózgowia. Dzielimy na dwa typy:

- udar niedokrwienny, tzw. zawał mózgu,

stanowi 85% wszystkich udarów. Przyczyn± jest nagłe ograniczenie przepływu krwi do mózgu, najczę¶ciej wskutek zakrzepu lub zatoru.

Objawy:

• niedowład lub paraliż,
• osłabienie lub zniesienie czucia po jednej stronie ciała,
• pacjent nie odczuwa bólu!
• w przypadku zakrzepu - brak drgawek, a w przypadku zatoru - nagłe drgawki.

Zdarza się, że udar niedokrwienny poprzedzony jest przemijaj±cymi objawami w postaci niewielkiego paraliżu, zaburzeń mowy, ostro¶ci wzroku, zawrotami głowy z nagłymi upadkami.

- udar krwotoczny

stanowi 15% wszystkich udarów. Powstaje w wyniku uszkodzenia tętnicy mózgu spowodowane nadci¶nieniem tętniczym lub pęknięcia tętniaka mózgu.

Objawy:

• podobne do objawów udaru niedokrwiennego, ale znacznie szybciej narastaj±ce i stan ogólny poszkodowanego jest od pocz±tku ciężki. Z tego powodu ¶miertelno¶ć wynosi 60%.
• nagły, bardzo silny ból głowy,
• w odróżnieniu do udaru niedokrwiennego, udar krwotoczny pojawia się najczę¶ciej w ci±gu dnia.

Występuje jeszcze inny rodzaj udaru - krwotok podpajęczynówkowy. Objawia się gwałtownym, nagłym, niezwykłym bólem głowy z krótkotrwał± utrata przytomno¶ci. Jest to udar o największej ¶miertelno¶ci.

Objawy kliniczne udaru:

• niewielkie porażenie mię¶ni twarzy - objawiaj±ce się opadaniem k±cika ust,
• brak orientacji, ¶pi±czka,
• zawroty głowy,
• zaburzenia mowy,
• zaburzenia równowagi,
• zaburzenia widzenia, utrata widzenia, szczególnie na jedno oko.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• wezwanie pomocy,
• sprawdzenie oddechu, tętna, w razie konieczno¶ci podj±ć czynno¶ci reanimacyjne,
• spokojnie zbadać poszkodowanego, wskazane jest obja¶nianie wszystkich wykonywanych czynno¶ci, gdyż bardzo często poszkodowany słyszy,
• aby sprawdzić czy doszło do paralizu przytomnemu poszkodowanemu polecamy poruszyć dan± kończyn±, a u nieprzytomnego - porównujemy kończyny lub sprawdzamy jak szybko opada,
• gdy poszkodowany jest nieprzytomny układamy w pozycji bocznej ustalonej na porażonej stronie (w celu zmniejszeniu powikłań), także w przypadku porażenia mię¶ni twarzy (w celu swobodnego wypływu ¶liny i zapobiegnięcia zachły¶nięciu),
• systematycznie kontrolować oddech i tętno,
• nie wolno podawać płynów i pokarmu.

Stan poszkodowanego można okre¶lić m. in. przedszpitaln± skal± udarów - Cincinnati:

a) opadanie twarzy - poszkodowany pokazuje zęby, albo u¶miecha się:

• normalnie - jednakowe poruszanie się obu stron twarzy,
• nienormalnie - jedna strona twarzy porusza się inaczej niż druga - asymetria,

b) unoszenie ramion - poszkodowany ma zamknięte oczy i unosi obydwa wyprostowane przed sob± ramiona na 10 sekund:

• normalnie - obydwa ramiona poruszaj± się jednakowo, albo wcale,
• nienormalnie - jedno ramię nie porusza się, albo uniesione opada,

c) nienormaln± mowę - poleca się poszkodowanemu powtórzenie okre¶lonego zdania:

• normalnie - używa prawidłowych słów, wymawia je wyraĽnie,
• nienormalnie - wymawia niewyraĽnie, używa nieprawidłowych słów lub nie jest zdolny do mówienia.

Zranienie

Każda rana powoduje ból, krwawienie i możliwo¶ć zakażenia

Każd± ranę pozostawiamy w stanie, w jaki j± zastali¶my, przykrywaj±c jedynie możliwie szybko jałowym materiałem opatrunkowym. Przed założeniem opatrunku należy odsłonić ranę tak, aby obejrzeć j± w cało¶ci. W czasie opatrywania ranny powinien leżeć lub co najmniej siedzieć.

Rany nie wolno dotykać ani przemywać (wyj±tek stanowi± oparzenia termiczne i chemiczne). Nie należy usuwać ciał obcych tkwi±cych w ranie, gdyż zapobiegaj± krwawieniu.

Do szczególnych ran należ±:

Rana postrzałowa - oprócz widocznych ran (wloty i wylotu, ta druga jest większa) rannemu zagraża krwotok, wstrz±s, uszkodzenie narz±dów wewnętrznych, zakażenie. Ranę opatrujemy według obowi±zuj±cych zasad.

Rana k±sana - istnieje bardzo duże zagrożenie zakażeniem, szczególnie w¶cieklizn±. Je¶li to możliwe należy schwytać zwierzę i przekazać do przebadania, a ranę przemyć mydłem, które działa zabójczo na wirus w¶cieklizny i obficie wypłukać.

Uk±szenie przez węża - najczę¶ciej w postaci dwóch małych, mieszcz±cych się obok siebie, ranek w wielko¶ci łebka od szpilki. Występuj±cy w jaki¶ czas po uk±szeniu miejscowy obrzęk i silny, kłuj±cy ból wskazuj± na miejscowe zakażenie. Główne zagrożenie to przenikniecie jadu do organizmu (objawy tego to: zawrotu głowy, nadmierna potliwo¶ć, zaburzenia oddechowe i kr±żenia). Ranny powinien leżeć bez ruchu, nakładamy opaskę zaciskaj±c±, aby zahamować odpływ krwi w kierunku serca i wywołać krwawienie z rany. Nie zdejmujemy ucisku, nie wysysamy jadu, ani nie wycinamy lub wypalamy rany.

Krwotok

Rozróżniamy dwa rodzaje krwotoku: zewnętrzny i wewnętrzny.

Krwotok zewnętrzny

Objawy krwotoku zewnętrznego s± dobrze widoczne w postaci wypływaj±cej krwi koloru jasnoczerwonego zgodnie z fal± tętna (krwotok tętniczy) lub ciemnoczerwonego pod mniejszym ci¶nieniem (krwotok żylny).

Czynno¶ci ratuj±ce:

• uciskamy miejsce krwawienia przykładaj±c jałowy opatrunek bezpo¶rednio na krwawi±c± ranę mocuj±c go np. bandażem
• gdy opatrunek przekrwawia nakładamy na niego - opatrunek uciskowy, nowy opatrunek i nadal stosuj ucisk,
• unosimy krwawi±c± kończynę,
• w przypadku dalszego krwawienia stosujemy ucisk na tętnicę doprowadzaj±c± krew do uszkodzonej czę¶ci ciała.

Opaska uciskowa (nie mylić z opatrunkiem uciskowym)

Używana jest tylko w ostateczno¶ci, najczę¶ciej przy amputacjach kończyn i zmiażdżeniach, gdy krwawienie jest bardzo silne.

Użycie jej, szczególnie stosuj±c w±sk± opaskę, grozi uszkodzeniem naczyń krwiono¶nych, nerwów, mię¶ni oraz martwicy tkanek znajduj±cych się w obszarze niedokrwienia.

• opaski uciskowej nie wolno zakładać na kończynach poniżej łokci i kolan oraz na tułowiu, szyi i głowie,
• stosujemy szeroki bandaż,
• niczym opaski nie przykrywamy ani, po założeniu, nie poluĽniamy,
• obok opaski lub na niej odnotowujemy godzinę jej założenia.

---

Krwotok wewnętrzny

Objawy:

• ciemnoniebieskie zabarwienie skóry - "siniak", obrzęk,
• wydzieliny podbarwione krwi±,
• w przypadku krwotoku w jamie brzusznej, powiększenie się obwodu brzucha, zasinienie pod łukiem żebrowym - patrz: uszkodzenie brzucha.

Czynno¶ci ratuj±ce:

postępuje się tak jak w przypadku wstrz±su hipowolemicznego - patrz: wstrz±s.

---

Krwawienie z nosa

Z reguły mamy do czynienia z niewielkim krwawieniem z nosa, które do¶ć szybko ustaje.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• posadĽ poszkodowanego i pochyl jego głowę do przodu,
• położ zimny opatrunek na kark i nos, w celu obkurczenia naczyń krwiono¶nych,
• nie wolno łykać krwi, gdyż zbieraj±ca się w żołdku krew może, w krótkim czasie, wywołać wymioty,
• nie zatykamy nozdrzy w nadziei zatamowania krwi.

Ciało obce

Ciała obce pozostawia się w ranie. Wyj±ć je może tylko lekarz

Ciała obce mog± być usuwane z rany tylko przez lekarza i ta czynno¶ć nie wchodzi w zakres pierwszej pomocy. Niewprawne próby usuwania groż± pozostawieniem w ranie fragmentów ciała obcego, a także stanowi± niebezpieczeństwo wprowadzenia dodatkowego zakażenia. Większe ciała obce o gładkich brzegach często tamponuj± ranę i zapobiegaj± tym samym powstaniu dużego krwawienia.

Ciało obce w oku

Gdy ciało obce znajduje się pod górn± powiek±, polecamy pacjentowi kierować wzrok ku dołowi. Górn± powiekę nakładamy na doln±. Wówczas rzęsy dolnej powieki "wymiataj±" wewnętrzn± stron± powieki górnej. W przypadku gdy ciało obce znajduje się pod dolna powiek±, polecamy pacjentowi patrzeć w górę. Odchylamy powiekę na około 0,5 cm i usuwamy ciało obce wilgotnym rożkiem chusteczki do nosa, kieruj±c się od strony zewnętrznej do nosa. Nie usuwać szkieł kontaktowych.

Ciała obce znajduj±ce się w gałce ocznej usun±ć może tylko lekarz. Należy pamiętać, że nieumiejętne usuwanie grozi ciężkim uszkodzeniem oka.

Ciało obce w nosie

Jedyne co może zrobić poszkodowany to zatkać druga dziurkę i spróbować wydmuchn±ć. Użycie jakichkolwiek narzędzi grozi wyst±pieniem krwawienia.

Ciało obce w uchu

Należy spróbować przez zwyczajne poczasanie głow±. Nie wolno manipulować w przewodzie słuchowym.

Ciało obce w przełyku

Utkwienie w przełyku ciała obcego jest brane pod uwagę w przypadku ¶ciskaj±cego bólu i trudno¶ci w przełykaniu. W takiej sytuacji chorego należy sprowokować do wymiotów.

Ciało obce w tchawicy

Zobacz też: udławienia u dzieci.

Najskuteczniejsz± metod± jest tzw. chwyt Heimlicha, nazywany też tłoczni± brzuszn±. Uwaga! Upewnij się, że masz do czynienia z udławieniem, a nie z atakiem serca!

1. Ratuj±cy staje z tyłu za pacjentem. Obejmuje go obur±cz za brzuch tak, aby dłonie zetknęły się na brzuchu powyżej pępka. Nagłym ruchem przyciska go mocno do siebie powoduj±c gwałtowne zwiększenie sie tłoczni brzusznej działaj±cej z kolei na klatkę piersiow±. Ciało obce bywa w ten sposób gwałtownie "wyci¶nięte" z tchawicy na zewn±trz.

2. Można również t± czynno¶ć wykonać u pacjenta leż±cego. Ratuj±cy klęka przed pacjentem i kładzie mu obydwie ręce na nadbrzusze ponad pępkiem. Teraz przez gwałtowne ¶ci¶nięcie zwiększa się ci¶nienie tłoczni brzusznej.

Gdy się dławisz, a jeste¶ sam, spróbuj wykonać manewr na sobie, kład±c zaci¶nięt± pię¶ć wewnętrzn± stron± na brzuchu nieco powyżej pępka i obejmuj±c j± drug± dłoni±. Możesz też posłużyć się czymkolwiek, co popchnie przeponę od dołu.

Udławienia u dzieci i dorosłych

Najważniejsze to w takich przypadkach nie tracić głowy, czyli szybko¶ć i opanowanie.

Udławienia u dzieci do 1 roku życia

Nie rób nic, je¶li dziecko może oddychać, wydawać dĽwięki lub gdy kaszle. Te objawy oznaczaj±, że do tchawicy dociera powietrze i dziecko samo wykrztusi z tchawicy to, co się tam znalazło. Wszelkie ¶rodki, które zastosujesz mog± zaburzyć ten naturalny proces i czę¶ciowe zablokowanie dróg oddechowych przekształci się w ich całkowite zatkanie.

Uważnie obserwuj co się dzieje, gdy trzeba - interweniuj. Gdy nie może oddychać ani wydawać dĽwięków przełóż je sobie przez rękę, twarz± do dołu, tak, żeby jego głowa znalazła się niżej niż tułów. Nie uciskaj brzucha niemowlęcia. Nasad± dłoni wykonaj z wyczuciem 5 uderzeń w plecki dziecka, w miejsce pomiędzy łopatkami.

Je¶li uderzenia w plecy nie dadz± rezultatu, zastosuj 5 szybkich uci¶nięć poniżej klatki piersiowej. Aby to zrobić, odwróć dziecko na plecy. Połóż je sobie na udach, aby jego głowa była poniżej tułowia. Palce wskazuj±cy i ¶rodkowy jednej ręki połóż poniżej dolnej czę¶ci mostka i wykonaj 5 szybko po sobie następuj±cych uci¶nięć.

Je¶li i to nie przyniesie rezultatów, odblokuj drogi oddechowe, chwytaj±c język i żuchwę niemowlęcia między kciuk i palec. SprawdĽ, czy nie widać obcego ciała w gardle. Spróbuj je wyci±gn±ć tylko, gdy jest dobrze widoczne.

Je¶li klatka piersiowa się nie unosi, powtórz sekwencję - 5 uderzeń w plecy i 5 uci¶nięć - aż do skutku, każ±c komu¶ wezwać pogotowie ratunkowe.

---

Gdy dławi się większe dziecko (powyżej 1 roku życia), również doro¶li

Dziecko połóż na podłodze twarz± do góry i dalej postępuj tak jak w przypadku dorosłego, który leży, ale uklęknij u stóp dziecka. Zastosuj manewr Heimlicha (tłocznia brzuszna), używaj±c obu dłoni, kład±c nasadę dłoni znajduj±cej się pod spodem na brzuchu, między pępkiem a dolnymi żebrami. Wykonuj manewr delikatnie.

Wykonuje się 5 serii po 5 razy, gdy to nie przyniesie oczekiwanego rezultatu w ostateczno¶ci wykonujemy cisnieniowe przepchnięcie ciała obcego tj. metod± usta-usta, zamknięcie nosa, koniecznie rękoczyn Sellica i nagły, energiczny wdmuch powietrza. Jedno płuco w zupełno¶ci wystarcza, aby prawidłowo utlenić krew.

Zatrucie

Przyczyn± zatrucia może być pomyłka, nie¶wiadomo¶ć, lekkomy¶lno¶ć, nadużycie lub zamach samobójczy

Większo¶ć trucizn wywołuje niespecyficzne objawy, mog±ce występować w różnych zatruciach oraz w wyniku innych schorzeń:

• mdło¶ci, wymioty, biegunka, bóle brzucha,
• bóle głowy, zaburzenia ¶wiadomo¶ci,
• zaburzenia oddechu, objawy wstrz±su, zmiany tętna,
• zmiany psychiczne.

Często przy rozpoznaniu rodzaju zatruć pomóc może obejrzenie najbliższego otoczenia zatrutego.

Podstawowymi zagrożeniami dla życia zatrutego s±:

• utrata przytomno¶ci z wynikaj±cymi z niej powikłaniami (zachły¶nięcie, zaduszenie),
• zatrzymanie oddechu i kr±żenia,
• wstrz±s.

Ogólne czynno¶ci ratuj±ce:

• zabezpieczamy zatrutego przed dalszym działaniem trucizny, np. wynosz±c go z zagazowanego pomieszczenia,
• natychmiast sprawdzamy podstawowe czynno¶ci życiowe,
• w przypadku zachowania samoistnego oddychania kładziemy poszkodowanego na boku
• jak najszybciej usuwamy truciznę obficie polewaj±c wod±,
• w przypadku trucizn wprowadzonych do przewodu pokarmowego, dopóki trucizna znajduje się w żoł±dku, podajemy do picia letni± wodę z sol± (łyżeczka soli na szklankę) i wywołujemy wymioty - wolno to robić pod warunkiem takim, że zatruty jest w pełni przytomny oraz gdy działaj±ca trucizna nie jest żr±co-parz±ca,
• zabezpieczamy przedmioty, które mog± służyć w ustaleniu rodzaju trucizn.

---

Zatrucie tlenkiem węgla (czad) - CO

Tlenek węgla jest lżejszy od powietrza. Zmieszany z powietrzem nabiera silnych wła¶ciwo¶ci wybuchowych. Z tego powodu w pomieszczeniu, gdzie powietrze przesycone jest tlenkiem węgla najmniejsza iskra spowoduje wybuch.

Zatrucie rozpoczyna się bólem głowy, zawrotami, szumem w uszach, zaburzeniami wzroku, zmianami psychicznymi oraz uczuciem odurzenia. Przy dłuższym okresie zatrucia następuje utrata przytomno¶ci, skurcze i wreszcie dochodzi do zatrzymania oddechu.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• zatrutego jak najszybciej ewakujemy z zagrożonego terenu - szeroko otwieramy drzwi, wstrzymuj±c oddech otwieramy szeroko okno, aby powstał przeci±g i wynosimy poszkodowanego,
• do zagazowanego pomieszczenia wolno wej¶ć jedynie przy ubezpieczeniu przez drug± osobę, maska gazowa lub chusteczka nie chroni± przed zatruciem,
• po wyniesieniu zatrutego natychmiast kontrolujemy oddech, w przypadku bezdechu rozpoczynamy sztuczne oddychanie,
• nieprzytomnego układamy na boku.

---

Uduszenie dwutlenkiem węgla - CO₂

Dwutlenek węgla jest cięższy od powietrza i gromadzi się na dnie głębokich zagłębień, np. w studniach, wypieraj±c z powietrza tlen. Jest on nietruj±cy st±d mówi się o uduszeniu, a nie o zatruciu.

U człowieka, który zanurzyła się w warstwę powietrza o niewielkim stężeniu CO₂, pojawia się zawrót głowy, oddech staje się głębszy. Przy wysokim stężeniu dwutlenku węgla następuje natychmiastowa utrata przytomno¶ci. Upadaj±c na ziemię pogr±ża się całkowicie w warstwie CO₂ i po upływie 3 minut umiera przez uduszenie.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• postępujemy podobnie jak przy zatruciu tlenkiem węgla, uważaj±c na własne bezpieczeństwo, można posłużyć się zapalon± ¶wiec± - przy niskim stężeniu tlenu ¶wieca ga¶nie.

Złamania ko¶ci

Na miejscu wypadku ustalamy, czy jest to złamanie otwarte, czy zamknięte

Typowymi objawami złamania s±:

• bolesno¶ć i obrzęk,
• ograniczenie ruchów lub niezdolno¶ć do ich wykonywania, przybranie przez poszkodowanego pozycji oszczędzaj±cej,
• nieprawidłowe ustawienie lub patologiczna ruchomo¶ć,
• w przypadku złamania otwartego również jedna lub kilka ran krwawi±cych i mog± być widoczne w ranie fragmenty kostne.

Złamania kostne mog± być przyczyn± licznych zagrożeń:

• wstrz±s wynikajacy z utraty krwi (dodatkowo ból jest czynnikiem wstrz±sorodnym),
• uszkodzone ko¶ci mog± spowodować dodatkowe wewnętrzne zranienia,
• rzadko wystepuj±cym, ale bardzo groĽnym jest zator tłuszczowy - powstaje on przeważnie przy dużych zmiażdżeniach, często kilka dni po wypadku (drobne cz±steczki tłuszczu zatykaj± drobne naczynia krwiono¶ne, zaburzaj±c ukrwienie mózgu i płuc)
• zakażenie - przy złamaniach otwartych.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• nie wykonujemy żadnych ruchów w miejscu złamania, również w celu rozpoznania złamania,
• złamanie otwarte nakrywamy jałowym opatrunkiem,
• unieruchamiamy złaman± ko¶ć wraz z s±siaduj±cymi stawami,
• w przypadku wstrz±su stosujemy pozycję przeciwwstrz±sow± - wyj±tek stanowi± złamania czaszki, kręgosłupa i miednicy,
• nie podajemy poszkodowanemu nic do picia i jedzenia, nie zezwalamy na palenie.

Poniżej przedstawiono poszczególne złamania i sposoby postępowania

(według zasady: złamanie - objawy - czynno¶ci ratuj±ce):

Złamanie podstawy czaszki - patrz: uszkodzenia czaszkowo-mózgowe

Złamanie sklepienia czaszki - występuje ból i równoczesna obecno¶ć rany na czole lub czę¶ci owłosionej głowy - układamy rannego na nieuszkodzonym boku.

Złamanie żuchwy - ból przy ruchach w stawie skroniowo-żuchwowym, zranienia w okolicy żychwy, czasami: widoczna nierówno¶ć w miejscu złamania, wybite zęby, rany warg i jamy ustnej - je¶li ranny jest przytomny siada i pochyla się ku przodowi, podpieraj±c rękami głowę, w przypadku silnego krwawienia z ust kładzie sie na brzuchu, opieraj±c czoło na skrzyżowanych przedramionach.

Złamania żeber - ból przy oddychaniu - pacjent uciska sobie sam złamane żebra i znajduje sobie najbardziej dogodn± pozycję.

Złamanie kręgosłupa (często wraz z uszkodzeniem rdzenia kręgowego) - ból w plecach, mrowienie, brak czucia w nogach, porażenie, mimowolne oddawanie moczu i stolca, poszkodowany nie może sam sie wyprostować - pozostawia sie rannego w pozycji, w jakiej się go zastało (wyj±tek gdy istnieje dodatkowe niebezpieczeństwo i trzeba rannego ewakuować).

Złamanie miednicy (duże zagrożenie wstrz±sem i uszkodzenia narz±dów wewnętrznych) - ból w podbrzuszu w czasie poruszania nogami i niemożno¶ć wyprostowania się - podkładamy wałki pod kolana, pozostałe czynno¶ci jak przy złamaniu kręgu.

Złamanie ko¶ci udowej - ból, nienormalna pozycja kończyny, skrócenie nogi, niemożno¶ć obci±żania i poruszania - unieruchamiamy kończynę, pozostawiaj±c w dotychczasowej pozycji.

Złamanie ko¶ci podudzia - silny ból, nieprawidłowa ruchomo¶ć, nierówno¶ć ko¶ci, niemożno¶ć obci±żania - unieruchamiamy kończynę, pozostawiaj±c w dotychczasowej pozycji.

Złamanie kostki - okolica stawu skokowego zniekształcona i obrzęknięta, czasami nierówno¶ć na ko¶ci - unieruchamiamy kończynę, pozostawiaj±c w dotychczasowej pozycji.

Złamanie obojczyka - opadanie barku, "schodek" na ko¶ci, patologiczna i ograniczona ruchomo¶ć obojczyka, bolesno¶ć - unieruchomienie chust± trójk±tn± (temblak).

Złamanie w obrębie stawu barkowego - ruchomo¶ć ramienia ograniczona ruchowo, często zniesione unoszenie ręki - unieruchomienie chust± trójk±tn± (temblak).

Złamanie ko¶ci ramieniowej i przedramienia - ból, obrzęk, patologiczna ruchomo¶ć, nierówno¶ć ko¶ci - unieruchomienie chust± trójk±tn± (temblak).

Złamanie ko¶ci dłoni - nierówno¶ć złamanej ko¶ci widoczna na grzbiecie dłoni, patologiczna ruchomo¶ć, ból, obrzęk - unieruchomienie chust± trójk±tn± (temblak).

Zwichnięcia, skręcenia i złamania ¶ródstawowe traktujemy jak złamania ko¶ci.

Wstrz±s

Wstrz±s stanowi bezpo¶rednie zagrożenie dla życia chorego

Wstrz±s występuje w momencie dysproporcji między zapotrzebowaniem a zaopatrzeniem w tlen poszczególnych narz±dów na skutek ostrej niewydolno¶ci kr±żenia. Najczęstsz± przyczyn± wstrz±su jest niedobór krwi spowodowany krwotokiem. Więcej teorii...

Objawy wstrz±su s± proporcjonalne do ciężko¶ci i okresu działania jego przyczyny:

• szybki, płytki oddech,
• blado¶ć i chłód skóry,
• wargi przybieraj± odcień bladosiny,
• bledn± łożyska paznokci, po ich uci¶nięciu bardzo powoli różowiej±,
• chory jest niespokojny i lękliwy, drży,
• na czole występuje zimny, lepki pot,
• bardzo wysokie tętno (180-200 uderzeń na minutę).

Czynno¶ci ratuj±ce:

• tamujemy krwawienia (je¶li jest to krwawienie zewnętrzne),
• układamy chorego w pozycji przeciwwstrz±sowej (nogi uniesione na wysoko¶ć około 30-40 cm powyżej poziomu głowy),
• chronimy przed utrat± ciepła,
• uspokajamy chorego,
• systematycznie kontrolujemy tętno i oddech (co 1 minutę),
• zakaz palenia oraz podawania pokarmu i alkoholu,
• nie wolno przewozić chorego przypadkowym ¶rodkiem transportu.

Ułożenie przeciwstrz±sowe nie powinno być stosowane przy urazach czaszkowo-mózgowych, duszno¶ci, nagłych bólach w klatce piersiowej i nadbrzuszu.

Inn± postać ma wstrz±s sercopochodny (kardiogenny) spowodowany spadkiem wydajno¶ci serca. Występuje on nieraz w trakcie długotrwałej choroby serca, a powstaje na skutek zawału serca mię¶niowego lub zatoru tętnicy płucnej. Charakteryzuje się bólem w klatce piersiowej i ¶mierteln± trwog±, wzmożonym wypełnianiem się żył szyjnych, pacjent odczuwa duszno¶ć, może wyst±pić rzęż±cy oddech i wydzielina przy kaszlu podbarwiona krwi±. Ci¶nienie krwi spada, nieraz obserwuje się zwolnienie akcji serca.

Objawy wstrz±su sercopochodnego:

• szybkie, słabo wyczuwalne tętno,
• zimna, blada skóra,
• zimny pot,
• drżenia.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• sprawdzamy podstawowe funkcje życiowe,
• układamy poszkodowanego z lekko uniesion± górn± czę¶ci± ciała (podobnie jak w przypadku zawału serca),
• chronimy przed utrat± ciepła,
• uspokajamy chorego.

Przy wstrz±sie kardiogennym nie wolno stosować pozycji przeciwstrz±sowej, która dodatkowo obci±ży krwi± niewydolne serce.

Ułożenia

Przez odpowiednie ułożenie można ułatwić oddychanie i złagodzić bóle

Udzielaj±c pierwszej pomocy powinni¶my stosować się, o ile jest to możliwe, do życzeń pacjentów. Jednak w niektórych przypadkach trzeba odst±pić od tej zasady.

---

Ułożenie na wznak - z cienk± poduszk± pod głowę stosujemy, je¶li nie ma konieczno¶ci zastosowania jednego ze specjalnych ułożeń. Te ułożenie wymagane jest podczas sztucznego oddychania lub masażu serca.

---

Ułożenie na boku - stosujemy u każdego nieprzytomnego oddychaj±cego samoistnie i maj±cego prawidłow± akcję serca. Położenie te zapobiega zatkaniu się dróg oddechowych, dodatkowo należy naci±gn±ć szyję i odgi±ć głowę.

Więcej o tej pozycji i sposób przekręcania....

---

Ułożenie na wznak z wałkiem pod kolanami - stosujemy w przypadku zranień jamy brzusznej i bólów brzucha, można lekko unie¶ć tułowie.

---

Ułożenie przeciwstrz±sowe - zalecane nawet przy podejrzeniach rozwijania się wtrz±su, chorego kładzie się na plecach z nogami uniesionymi na wysoko¶ć 30-40 cm (nie więcej !). Ułożenia tego nie stosujemy przy złamaniach miednicy, uszkodzeniach czaszkowo mózgowych oraz uszkodzeniach klatki piersiowej i brzucha.

---

Ułożenie z uniesionym tułowiem - stosujemy przy niewielkiej duszno¶ci, urazach czaszkowo-mózgowych, którym nie towarzyszy utrata przytomno¶ci. Tułów podci±ga się w górę około 30-40^o, podkładaj±c pod plecy koce lub poduszki.

---

Ułożenie półsiedz±ce - stosujemy przy ciężkiej duszno¶ci (astma) lub zranienia w obrębie klatki piersiowej.

Zaburzenie oddychania

Częst± przyczyn± braku oddechu jest zapadnięcie się nasady języka u nieprzytomnego leż±cego na wznak.

Zaburzenie oddechu staje się groĽne dla życia wówczas, gdy czynno¶ć oddechowa nie wystarcza już do nasycenia krwi tlenem w ilo¶ci wystarczaj±cej na pokrycie zapotrzebowania narz±dów. Je¶li nie dostarczy się natychmiast powietrza w dostatecznej ilo¶ci - chory umrze w ci±gu kilku minut.

Poniższe wskazówki dotycz± również utonięć. W przypadku uk±szeń (uż±dleń) jamy ustnej stosuje się zimne okłady (ssanie kawałka lodu) i stał± kontrolę oddechu.

Objawy bezdechu:

• utrata przytomno¶ci,
• sinoblade zabarwienie twarzy ( nie występuje przy zatruciu tlenkiem węgla - czadu lub cyjanowodorem),
• nie wyczuwalny przepływ powietrza przez nos i usta,
• niewidoczne i nie wyczuwalne ruchy oddechowe.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• sprawdzamy, czy w jamie ustnej nie ma większych ciał obcych, które mogłyby zatkać drogi oddechowe,
• odchylamy ostrożnie głowę ku tyłowi - często w tym momencie oddech wraca samoistnie,
• sztuczne oddychanie metod± usta-nos lub
• sztuczne oddychanie metod± usta-usta.

Sztuczne oddychanie

Postępowanie w zależno¶ci od wieku poszkodowanego

(słowo "dorosły" proszę traktować jako dorosły fizycznie, a nie wiekowo lub psychicznie)

Zaburzenie oddychania	Niemowlę do 1 roku życia	Dziecko 1 - 8 roku życia	Dorosły od 8 roku życia
Sztuczna wentylacja	30/min	20/min	12/min
Wdech	co 2 sek.	co 2 sek.	co 2 sek.
Metoda	usta-nos - usta	usta - usta	usta - usta
Objęto¶ć (jednorazowy wdech)	10ml/1kg masy ciała	10ml/1kg masy ciała	10ml/1kg masy ciała

Metoda usta-nos

Głowa jest odgięta, szyja wyprostowana. Ręka przytrzymuj±ca żychwę zamyka szczelnie usta chorego. Najlepiej jest jeszcze docisn±ć kciukiem doln± wargę do górnej. Ratuj±cy szeroko otwiera swoje usta i robi wdech (nieco głębszy niż przy normalnym oddychaniu). Otwartymi ustami obejmuje szczelnie nos chorego i wydycha powietrze z płuc. Wyst±pić może ryzyko, że przy zbyt szybkim wdmuchiwaniu powietrze może zamiast do płuc trafia do żoł±dka, a to spowoduje jego opróżnienie. Dlatego powietrze należy wdmuchiwać powoli i płynnie. Po wdmuchnięciu szybko cofa swoj± głowę i zerka k±tem oka na klatkę piersiow± ratowanego. Może po ruchach żeber ocenić skuteczno¶ć sztucznego oddychania. W ten sposób wykonuje się 12 oddechów na minutę.

Gdy w czasie wdmuchiwania natrafi się na silny opór, jest to zwykle efekt nieprawidłowej pozycji głowy chorego. Rzadziej może być przyczyn± ciało obce blokuj±ce drogi oddechowe. Je¶li zatkana jest jama nosowa natychmiast przechodzimy na metodę usta-usta.

Metoda ta jest rzadko stosowana gdyż, nos często jest niedrożny (katar, alergia), a w przypadku stanu urazowego w nosie znajduj± się skrzepy krwi. Poza tym wentyluj±c metod± usta-nos nie jeste¶my w stanie prawidłowo obserwować klatkę piersiow±.

Metoda usta-usta

Wykonuje się podobnie jak powyższ± metod±, z t± różnic±, że palcami szczelnie zaciska się nos, usta ratowanego s± lekko rozchylone, a ratuj±cy przyciska swoje szeroko rozwarte usta do ust chorego. Metoda ta też niesie ryzyko, że przy zbyt szybkim wdmuchiwaniu powietrze może zamiast do płuc trafia do żoł±dka, a to spowoduje jego opróżnienie. Dlatego powietrze należy wdmuchiwać powoli i płynnie. Również w tej metodzie trudniej jest utrzymać wła¶ciw± pozycję głowy chorego. Ryzyko przeniesienia choroby zakaĽnej z pacjenta na ratownika jest niewielkie. Można użyć odpowiednich ¶rodków pomocniczych lub nawet chusteczkę (nie higieniczn±!).

Sztuczne oddychanie prowadzi się tak długo, aż:

• do oczekiwanego rezultatu - powrót samoistnego oddechu,
• przybyła ekipa pogotowia ratunkowego przejmie opiekę nad chorym,
• gdy kto¶ nas zmieni lub opadniemy z sił.

Utrata przytomno¶ci

U nieprzytomnego leż±cego na wznak może nast±pić wstrzymanie oddechu i udławienie się w wyniku zapadnięcia się nasady języka, co spowoduje jego zgon.

Przy ratowaniu poszkodowanego należy brać pod uwagę przyczynę utraty przytomno¶ci.

Przy utracie przytomno¶ci spostrzeganie, podobnie jak we ¶nie, jest zniesione, różnica polega na tym, że ¶pi±cego można w każdej chwili obudzić, podczas gdy nieprzytomnego nawet silne bodĽce (optyczne, akustyczne, bólowe) nie przywracaj± wcale albo bardzo nieznacznie do przytomno¶ci.

Objawy utraty przytomno¶ci:

• nieprzytomny nie reaguje na pytania i nie odpowiada na gło¶ne wołanie (brak możliwo¶ci nawi±zania kontaktu słownego),
• nieprzytomny nie reaguje normalnie na bodĽce bólowe, np. na szczypanie skóry,
• mię¶nie s± zazwyczaj niesłychanie wiotkie (wyj±tek stanowi± ataki skurczów) - osoba jest "lej±ca".

Czynno¶ci ratuj±ce:

• udrażniamy drogi oddechowe,
• sprawdzamy tętno i oddech - w przypadku ich braku reanimujemy,
• co 1 minutę kontrolujemy czynno¶ci życiowe, w przypadku kiedy nie uda się przywrócić oddechu natychmiast rozpoczynamy sztuczne oddychanie, (patrz również: Zaburzenia oddychania i Udławienia)
• układamy chorego na boku.

---

Omdlenie jest krótkotrwał± utrat± przytomno¶ci na skutek nagłego, chwilowego niedoboru tlenu w mózgu. Niebezpieczeństwo groż±ce w razie omdlenia to możliwo¶ć doznania urazów przy upadku. Samo omdlenie jest błah± przypadło¶ci±, lecz w krótkim czasie może się ono powtarzać. Z tego powodu osobę omdlał± należy wyprowadzić na ¶wieże powietrze, położyć i unie¶ć jej nogi do góry.

Porażenie cieplne

Porażenie cieplne

Następuje wówczas, gdy organizm znacznie obci±żony podczas silnego upału przy niedostatecznym parowaniu potu traci duż± ilo¶ć płynu.

Objawy:

• zaczerwienienie skóry, obfite poty i ogólne osłabienie, pragnienie zawroty głowy i mroczki przed oczyma s± zwiastunami porażenia
• temperatura ciała prawidłowa,
• wybitna blado¶ć, zimna skóra uczucie marznięcia ze skłonno¶ci± do dreszczy,
• szybkie, słabe tętno.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• ułożenie w cieniu,
• pozycja przeciwstrz±sowa,
• okrycie porażonego,
• chłodna woda do picia,
• unikanie wysiłków fizycznych,

---

Udar cieplny

Jest to nagromadzenie się nadmiernej ilo¶ci ciepła w organizmie. Sytuacja często spotykana w gor±cym i wilgotnym klimacie lub pomieszczeniach, gdzie wilgotno¶ć względna przekracza 75%. W takich warunkach wydzielanie potu drastycznie spada, a co za tym idzie zmniejsza się oddawanie ciepła do otoczenia.

Objawy:

• szybko ro¶nie temperatura ciała,
• skóra staje się sucha, zaczerwieniona i gor±ca,
• występuj± objawy obrzęku mózgu: zaburzenia orientacji, chwiejny chód, tępy wyraz twarzy, drgawki, ból i zawroty głowy,
• mrowienie kończyn,
• utrata przytomno¶ci i zaburzenia oddechu.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• chorego przenosi się w chłodne ocienione miejsce,
• je¶li nie utracił przytomno¶ci układa się z uniesionym tułowiem i głow±, a w przypadku utraty przytomno¶ci chorego kładzie się na boku lub po zbadaniu oddechu przystepuje się do sztucznego oddychania,
• obniżamy temperaturę ciała za pomoc± wszelkich możliwych ¶rodków (bez gwałtownego ochładzania),
• częsta kontrola czynno¶ci życiowych i zachowanie spokoju.

---

Porażenie słoneczne

Przy tym porażeniu następuje podrażnienie opon mózgowych i mózgu przez bezpo¶rednie działanie promieni nadfioletowych. Porażenie słoneczne może wyst±pić równocze¶nie z udarem cieplnym i wówczas objawy obu tych schorzeń nawarstwiaj± się. Przyczyna porażenia słonecznego: brak nakrycia głowy.

Objawy:

• p±sowa i gor±ca skóra twarzy będ±ca w jaskrawym kontra¶cie z zimn± i blad± skór± na ciele,
• chory zachowuje się niespokojnie i wykazuje cechy zaburzenia orientacji,
• skarży się na ból głowy,
• sztywny kark i mdło¶ci mog± powodować wymioty,
• zaburzenia ¶wiadomo¶ci mog±ce przej±ć w utratę przytomno¶ci,
• u małych dzieci już samo wyst±pienie wysokiej gor±czki skłania do rozpoznania porażenia słonecznego.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• przeprowadzić porażonego ze słońca w cień i porozpinać ubranie,
• gdy pacjent jest przytomny, układa się go z uniesion± głow± i tułowiem,
• za pomoc± mokrych, często zmienianych, okładów staramy się ochłodzić głowę, również wachlowanie,
• gdy pacjent jest nieprzytomny najpierw badamy czynno¶ć oddechow± i w zależno¶ci od wyniku układamy chorego na boku lub podejmujemy sztuczne oddychanie.

Przechłodzenie i odmrożenie

Przechłodzenia i odmrożenia zdarzaj± się również w temperaturze powyżej 0^oC

Przechłodzenie to wyziębienie całego ciała i może nast±pić zawsze, gdy zbyt lekko ubrany człowiek przebywa przez dłuższy czas w niskiej temperaturze.

Przechłodzeniu sprzyja działanie wilgoci i wiatru oraz ogólne wyczerpanie, zły stan ogólny lub schorzenia towarzysz±ce, np. wstrz±s.

Rozróżnia się trzy stadia wychłodzenia:

1. okres obronny, gdy temperatura centrum ciała wynosi 36 - 34 ^oC, pojawiaj± się silne dreszcze, skóra jest blada i zimna, wystepuje "gęsia skórka", wargi s± sine, tętno i oddech przy¶pieszone,

2. stadium wyczerpania, gdy temperatura centrum ciała wynosi 34 - 27 ^oC, ustaje drżenie z zimna, pojawia się kurczowe drętwienie mię¶ni oddech staje się wolniejszy i bardziej powierzchowny, występuj± przerwy w oddychaniu, zwalnia się również tętno i pojawiaj± się zaburzenia rytmu, zanika odczuwanie bólu, następuje apatia, wreszczcie człowiek zapada w sen, poniżej temperatury 30^oC następuje utrata przytomno¶ci i całe ciało staje się zimne,

3. letarg - ¶mierć mózgowa, przy niższej temperaturze ciała ustaj± czynno¶ci życiowe, kurczowe zdrętwienie mię¶ni ustępuje wiotkiemu porażeniu, brak przytomno¶ci, sztywne Ľrenice, brak ruchów oddechowych, tętno niewyczuwalne, jeżeli najpóĽniej w tym okresie nie przyst±pi się do reanimacji, następuje zgon.

Badanie tętna osoby będ±cej w hipotermii (znaczne oziębienie ciała) powinno trwać przez 1 minutę. W przypadku stwierdzenia braku tętna powinno się przez pierwsze 3 minuty prowadzić tylko wentylację (w celu ogrzania ciała od wewn±trz), a następnie powtórzyć badanie tętna, również przez 1 minutę. I w przypadku potwierdzenia braku tętna rozpocz±ć reanimację.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• zabezpieczenie przed dalszym wyziębieniem - zmarzniętego przenosimy do chłodnego pomieszczenia, zdejmujemy mokre ubranie, zawijamy w suche koce,
• gdy jest przytomny, podajemy dobrze osłodzone, gor±ce napoje, nie wolno nagrzewać pacjenta z zewn±trz, gdyż nast±pi jego zgon
• reanimację wykonuje się do czasu, póki temperatura ciała nie osi±gnie 32^oC,
• człowiek przechłodzony nie powinien się ruszać, nie należy również wykonywać u niego ruchów biernych,
• nie masujemy kończyn i nie podajemy alkoholu.

Dalsze postępowanie polega na możliwie szybkie ogrzanie wnętrza ciała poprzez okłady na tułów, a póĽniej całego ciała.

---

Odmrożenia

Na odmrożenia narażone s± wystaj±ce czę¶ci ciała, a sprzyja temu niska temperatura, lekkie i obcisłe ubranie oraz wilgoć.

Odmrożenia dzielimy na 4 stopnie:

1. skóra jest przej¶ciowo zaczerwieniona i obrzęknięta, występuje silna bolesno¶ć,

2. prócz znacznego obrzęku tworz± się pęcherze na sinoprzekrwionej skórze, występuje silny ból,

3. skóra przyjmuje barwę niebieskoczarn±, tkanki na różnej przestrzeni ulegaj± obumarciu,

4. następuje całkowite zamarznięcie tkanek.

Odmrożona skóra stwarza zagrożenie zakażeniem.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• przy powierzchownych odmrożeniach rozlużniamy odzież i buty, ogrzewamy ciepłem własnego ciała nie masuj±c i nacieraj±c, podajemy gor±ce napoje, zakładamy jałowy opatrunek,
• w przypadku głębokich odmrożeń nie zaleca się żadnych czynno¶ci maj±cych na celu ogrzewanie odmrożonych okolic, je¶li wytworzyły się pęcherze nie otwiera się ich, a tylko przykrywa jałowym opatrunkiem,
• nie nacieramy odmrożonych kończyn ¶niegiem, nie podajemy alkoholu.

Uszkodzenia klatki piersiowej i brzucha

Zamknięte uszkodzenia klatki piersiowej wystepuj± często w czasie wypadków samochodowych, gdy jad±cy nie jest przypięty pasami. Przy tych uszkodzeniach nie stwierdza się żadnej rany w okolicy urazu, najwyżej siniaki.
Najczęstszymi uszkodzeniami s± pęknięcia i złamania żeber. Złamanie żebra jest wprawdzie bolesne, ale zwykle niezbyt szkodliwe. Większe niebezpieczeństwo stanowi uszkodzenie większego naczynia, które może spowodować wewnętrzne krwawienie do jamy opłucnej.

Otwarte zranienia klatki piersiowej występuje znacznie rzadziej niż zamknięte. Najczęstsz± przyczyn± s± rany kłute i postrzałowe w obrębie tułowia, które mog± spowodować zapadnięcie się płuca. Tego rodzaju zranienia spotyka się wypadkach samochodowych wraz z tkwi±cym ciałem obcym. W chwili gdy powietrze dostaje się do przestrzeni międzyopłucnowej rozpoczyna się odklejanie powierzchni płuca od wewnętrznej ¶ciany klatki piersiowej. Zapadnięcie się płuca i przedostanie się powietrza do jamy opłucnej nazywamy odm± opłucnow±. Zwykle dotyczy ona tylko jednej strony, chyba że otwarcie klatki piersiowej było dwustronne.

Niebezpieczeństwo stanowi tzw. mechanizm wentylowy. Polega on na tym, że przy wdechu powietrze przenika do zranionej połowy klatki piersiowej, lecz przy wydechu nie może się wydostać na zewn±trz. Mechanizm ten powoduje ucisk powietrza na płuco powoduj±c zapadnięcie się płuca na wskutek wzrostu cisnienia, co szybko pogarsza kr±żenie krwi i oddech. Odmie często towarzysz± wewnętrzne krwawienia i silny ból.

Objawy:

• wszystkie zranienia klatki piersiowej charakteryzuje większa lub mniejsza duszno¶ć,czasem występuj± siniaki na skórze,
• przy uszkodzeniu płuca wystepuje bardzo silna duszno¶ć i pojawiaj±ca się czasem przy kaszlu żywoczerwona pienista krew,
• przy krwawieniu wewnętrznym pojawiaj± się wzrastaj±ce objawy wstrz±su oraz duszno¶ć i ¶lady obrażeń klatki piersiowej,
• gwiżdż±ce i rzeż±ce szmery, spieniona krew wydobywaj±ce się z rany s± objawami otwartego zranienia powłok klatki piersiowej,
• szybkie narastanie niewydolno¶ci kr±żenia i oddechu nasuwa podejrzenie wytworzenia się wentylowej odmy opłucnowej.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• przybranie przez chorego pozycji półsiedz±cej, a je¶li nie ma do tego warunków - kładzie się go poziomo z uniesion± jak najwyżej głow± i tułowiem,
• gdy rana jest widoczna okrywamy j± opatrunkiem trójstronnym,
• nie usuwa się ciał obcych tkwi±cych w ¶cianie klatki piersiowej,
• przy bezdechu stosujemy sztuczne oddychanie,
• przy obrażeniach klatki piersiowej nie stosuje się pozycji przeciwstrz±sowej.

Opatrunek trójstronny: folia przyłożona do otwartej rany, z jednej strony (od dołu) nie przyklejona plastrem, co umożliwia swobodny wypływ krwi. Taki opatrunek zabezpiecza powstawanie odmy otwartej lub zamkniętej - działa jak wentyl. W przypadku odmy nadmiar powietrza wydostaje się przez nie zaklejon± czę¶ć nie powoduj±c wzrostu ci¶nienia w klatce pier¶iowej (odma zamknięta) i na odwrót, nie pozwala aspirować powietrza z zewn±trz (odma otwarta).

Urazy brzucha powstaj± w wyniku gwałtownego uderzenia w powłoki brzuszne, upadku z dużej wysoko¶ci lub zadziałania ostrego przedmiotu. Prowadzi to do niebezpieczeństwa uszkodzenia narz±dów wewnętrznych, a co za tym idzie, dużej utraty krwi. Przy zranieniu powłok mog± zostać wypchniete na zewn±trz jelita. Grozi to przeniknięciem bakterii powoduj±cych zapalenie otrzewnej.

Przy zamkniętych urazach brzusznych rozpoznanie stwarza trudno¶ci. Niekiedy pojawiaj± się siniaki, a silny krwotok wewnętrzny objawia się silnym bólem brzucha, twardymi nie daj±cymi się ucisn±ć powłokami brzusznymi oraz wyraĽnym i nasilaj±cym się wstrz±sem.

Główne zagrożenia urazu brzucha to krwotok z uszkodzonego narz±du powoduj±cy wstrz±s oraz zakażenie prowadz±ce do zapalenia otrzewnej.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• przede wszystkim stosujemy wszelkie czynno¶ci przeciwstrz±sowe (patrz: Wstrz±s),
• wałek podłożony pod kolana (o ¶rednicy około 30 cm) zrobiony np. z koca może złagodzić bóle,
• otwarte rany okrywamy jałowym opatrunkiem,
• wypchnięte na zewn±trz jelita nie wolno wprowadzać z powrotem do brzucha, okrywamy je jałowo,
• nie usuwamy ciał obcych,
• zakaz palenia, picia i jedzenia.

Uszkodzenia czaszkowo-mózgowe

Uszkodzenia te stanowi± najczęstsz± przyczynę ¶mierci

Główn± przyczyn± wszystkich uszkodzeń czaszkowo-mózgowych jest tępy lub ostry uraz czaszki.

Wstrz±¶nienie mózgu objawia się krótk±, całkowit± utrat± przytomno¶ci, bólem głowy, zawrotami, mdło¶ciami, czasem wymiotami, a najbardziej charakterystyczny objaw to luka w pamięci obejmuj±ca zdarzenia maj±ce miejsce bezpo¶rednio przed wypadkiem.

Główne zagrożenie przy wstrz±¶nieniu to krwawienie mózgu (krwiak ¶ródczaszkowy), utrata przytomno¶ci, zachły¶nięcie u nieprzytomnego, bezdech w wyniku zatkania dróg oddechowych lub nasilaj±cemu się uciskowi na mózg.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• chronimy pacjenta przed ewentualnym dodatkowym uszkodzeniem mózgu, które mogłyby zaistnieć na skutek niedoboru tlenu lub ucisku mózgu,
• układamy w pozycji półleż±cej z lekko uniesionym tułowiem, a w przypadku niepełnej ¶wiadomo¶ci lub przy zbieraniu się na wymioty - układamy na boku,
• kontrolujemy oddech, a w przypadku bezdechu stosujemy sztuczne oddychanie,
• gdy poszkodowanym jest nieprzytomny motocyklista zdejmujemy mu jak najdelikatniej kask.

---

Złamanie podstawy czaszki objawia się wyciekiem z nosa, ust i uszu (krew bywa zmieszana z przeĽroczystym płynem mózgowo-rdzeniowym), najwcze¶niej w dwie godziny po wypadku mog± wyst±pić krwiaki oczodołów.

Złamanie te spowodować może zaćmienie ¶wiadomo¶ci (utratę przytomno¶ci), zaburzenie oddechu, istnieje groĽba zakażenia.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• kontrolujemy czynno¶ci oddechowe, a w razie ich braku stosujemy sztuczne oddychanie,
• nie opatrujemy ani nie obmywamy wyciekaj±cej krwi.

---

Rany głowy spotyka się najczę¶ciej na czole lub owłosionej skórze głowy. W miejscu zranienia może pojawić się wybrzuszenie na zewn±trz obrzękniętego mózgu, zwykle w postaci zakrwawionego "grzyba" tkanki mózgowej.

Je¶li rana głowy nie sprawia wrażenia powierzchownej traktujemy j± jak otwarte uszkodzenie czaszkowo-mózgowe ze wszystkimi groż±cymi niebezpieczeństwami, które nie odbiegaj± od zagrożeń przy zamkniętym uszkodzeniu czaszkowo-mózgowym (dodatkowo zakażenie).

Czynno¶ci ratuj±ce:

• utrzymujemy lub wznawiamy czynno¶ci oddechowe,
• przy prawidłowym oddychaniu układamy pacjenta na boku, tak aby głowa leżała na zdrowej stronie,
• ranę głowy przykrywamy luĽnym, suchym, jałowym opatrunkiem bez ucisku,
• pozostawiamy ciała obce stercz±ce w ranie i wypadnięte fragmenty mózgu.

---

Padaczka (epilepsja) występuje samoistnie i zwykle ł±czy się z utrat± przytomno¶ci. Skala ciężko¶ci napadów rozpoczyna się krótkotrwał± utrat± ¶wiadomo¶ci, kończy za¶ powtarzaj±cymi się atakami drgawek, obejmuj±cych mię¶nie całego ciała.

Ciężkie napady padaczkowe charakteryzuj± się nagłym "załamaniem" chorego, często z towarzyszeniem krzyku. Pocz±tkowo występuje bezdech i sinica. PóĽniej okres drgawkowy rozpoczyna się zesztywnieniem, przechodz±cym następnie w drgawki trwaj±ce przez kilka sekund, a nawet minut, czasami znacznie dłużej. Może wyst±pić "piana na ustach", mimowolne moczenie się, rozszerzone Ľrenice i niemożno¶ć mówienia. Po okresie drgawek chory może popa¶ć w głęboki sen (około 6% przypadków), z którego trudno jest go wybudzić, lub chory budzi się (około 94% przypadków) i jedynie co pozostaje to niepamięć wsteczna.

Choremu grozi niebezpieczeństwo zachły¶nięcia oraz uraz głowy, których może doznać padaj±c na ziemię lub w wyniku nieskoordynowanych ruchów w czasie napadu. Bywa, że chory przygryza sobie język lub wargi.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• musimy uklękn±ć od strony głowy chorego, a rękoma i udami przytrzymać jego głowę, aby zapobiec urazom głowy,
• gdy to będzie możliwe nieprzytomnego, po skontrolowaniu oddechu, przekręcamy na bok, lub utrzymujemy rękoczynem np. czoło - żuchwa.

Nie wolno w czasie ataku chorego unieruchamiać sił±.

Według najnowszych zaleceń nie wkładamy nic do ust w celu zabezpieczenia języka i warg poszkodowanego, lecz głównie zapobiegamy urazom głowy.

Porażenie pr±dem elektrycznym

Pamiętaj, aby ratuj±c porażonego samemu nie zostać porażonym

Uwaga! Na terenie otwartym oraz na mokrym podłożu może wyst±pić tzw. napięcie krokowe - różnica napięć między stopami - które jest niebezpieczne dla ratuj±cego.

Intensywno¶ć działania pr±du elektrycznego zależy od jego natężenia (natężenie za¶ zależy od napięcia w obwodzie elektrycznym i oporu skóry) i częstotliwo¶ci (pr±d zmienny jest niebezpieczniejszy od pr±du stałego).

Więcej o oddziaływaniu pr±du elektrycznego na organizm ludzki...

Działanie pr±du elektrycznego na organizm człowieka polega głównie na pobudzeniu układu nerwowego i mię¶ni. Przez okres działania pr±du mog± wyst±pić skurcze w: mię¶niach szkieletowych i sercu, mię¶niach ramienia i dłoni (tzw. "przyklejenie się do przewodu"), które ustępuj± dopiero po wył±czeniu pr±du. Jego działanie na serce może spowodować zaburzenie rytmu, a nawet zatrzymanie akcji serca, za¶ skurcze mię¶ni s± przyczyn± upadku i mechanicznych uszkodzeń ciała. Efektem działania pr±du na mózg, w pewnych okoliczno¶ciach, jest utrata przytomno¶ci i bezdech. Czasami spotyka się też oparzenia skóry.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• pierwsz± czynno¶ci± jest przerwanie obwodu elektrycznego poprzez wył±czenie pr±du lub odizolowanie porażonego (odsunięcie przewodów elektrycznych za pomoc± przedmiotu nie przewodz±cego pr±du elektrycznego) - należy to robić zachowuj±c daleko posunięt± ostrożno¶ć,
• sprawdzamy tętno i oddech ( w razie braku przystępujemy do czynno¶ci reanimacyjnych),
• przy zachowaniu własnego oddechu stosujemy ułożenie boczne,
• wstrz±s i rany oparzeniowe traktujemy zgodnie z obowi±zuj±cymi zasadami.

Przy porażeniu pr±dem elektrycznym dochodzi często do skurczu tężcowego mię¶ni. W wyniku skurczu mię¶ni międzyżebrowych, mimo odł±czenia osoby poszkodowanej od Ľródła rażenia, występuje tzw. efekt "kamiennej klatki". Odnotowuje się takie przypadki ¶rednio 4 na 10 osób poszkodowanych przez pr±d elektryczny. W takim przypadku powinno się prowadzić tylko sztuczne oddychanie, co minutę kontroluj±c napięcie mię¶ni międzyżebrowych do czasu ich ust±pienia, a następnie prowadzić pełn± reanimację kr±żeniowo-oddechow±.

Oparzenia termiczne

Przy oparzeniach zabrania się stosowania ¶rodków domowych i ma¶ci

Oparzenia s± uszkodzeniami skóry i leż±cych pod ni± tkanek, mog± mieć jednak wpływ na cały organizm. Rozmiar uszkodzeń zależy od temperatury działaj±cego czynnika, jego rodzaju i czasu działania. Ciężko¶ć oparzenia i jego wpływ na cały organizm zależy od stopnia i rozległo¶ci oparzenia.

Powierzchnię oparzenia można z grubsza ocenić na miejscu wypadku posługuj±c się tzw. reguł± dziewi±tki. Oparzenie ręki i głowy ocenia się na 9 % powierzchni ciała każde, oparzenia nogi, przedniej strony tułowia oraz pleców - po 18 % powierzchni ciała. Szyja i wewnętrzna strona dłoni - po 1 %. Za groĽne dla życia dla dorosłego człowieka przyjmuje się oparzenie II stopnia (i cięższe) obejmuj±ce ponad 18 % powierzchni. U dziecka stosuje się regułę dziewi±tki nieco zmodyfikowan±. Tu wyst±pienie ciężkiego wstrz±su grozi, gdy powierzchnia oparzenia przekroczy 8 % powierzchni ciała.

Rozróżniamy 3 stopnie oparzenia:

1. oparzenie pierwszego stopnia: uszkodzeniu ulega tylko powierzchowna wartswa skóry - występuje zaczerwienienie i ból,
2. oparzenie drugiego stopnia: nastepuje uszkodzenie głębszych warstw tkanek, włosy i gruczoły łojowe zostaj± nienaruszone - występuje rumień skóry, ból, obumarcie powierzchownej warstwy skóry, uszkodzenie ¶cianek naczyń krwiono¶nych, wydzielaj±cy się płyn tkankowy tworzy pęcherze pod naskórkiem,
3. oparzenie trzeciego stopnia: zniszczeniu ulegaj± głębokie tkanki skóry wraz ze strukturami dodatkowymi, często uszkodzone s± mię¶nie znajduj±ce się pod skór±, spalone - występuj± obumarłe tkanki, które s± czę¶ciowo ¶nieżnobiałe, bywaj± czasem też brunatnoczarne, brak jest często reakcji bólowej.

Niebezpieczeństwa wynikaj±ce z oparzeń:

• duża utrata płynów mog±ca doprowadzić do wstrz±su,
• zakażenie poprzez rany oparzeniowe,
• w wyniku zdenaturyzowaniu ciał białkowych powstaj± toksyny oparzeniowe, które mog± po upływie kilku dni spowodować ciężkie uszkodzenie nerek.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• usuwamy Ľródło działania wysokiej temperatury poprzez gaszenie wod± lub ga¶nic± lub usuwamy poszkodowanego z zagrożonego pomieszczenia,
• gasimy odzież i udrażniamy drogi oddechowe,
• nie wolno zrywać ubrania, które przykleiło się do skóry, ale ostrożnie ¶ci±gamy pozostał± odzież,
• miejsce oparzenia polewamy wod± lub zanurzamy w naczyniu z zimn± wod± tak długo, póki ból nie ust±pi (co najmniej 15 - 20 minut),
• zakładamy jałowy opatrunek, najlepiej specjalny pakiet oparzeniowy (akważele),
• w przypadku dużych powierzchni oparzenia unikamy wychładzania, schładzamy tylko wilgotnymi chustami,
• w celu uzupełnienia dużej utraty płynu oparzony popija łykami chłodn± wodę - rezygnujemy z niej w razie zaburzenia ¶wiadomo¶ci, oparzeń twarzy, uszkodzeń przewodu pokarmowego i mdło¶ci,
• w przypadku oparzeń twarzy nie stosuje się suchych opatrunków,
• ze względu na szybko pojawiaj±cy się obrzęk zdejmujemy pier¶cionki, obr±czki, krawat.

Przy oparzeniach słonecznych polewanie wod± nie daje wymiernego efekty - oparzony powinien zostać skierowany do lekarza.

Oparzenia chemiczne

Przyczyn± oparzeń mog± być kwasy i ługi. ¦rodki parz±co-żr±ce niszcz± skórę i błony ¶luzowe oraz leż±ce pod nimi głębsze tkanki. Przy zażyciu doustnym może doł±czyć się jeszcze zatrucie. Przy oparzeniach kwasami tworz± się na skórze i szczególnie wyraĽnie na błonach ¶luzowych mocno przylegaj±ce strupy o charakterystycznej barwie (kwas solny - białe, kwas azotowy - żółte, kwas siarkowy - czarne). Oparzenia ługami powoduj± powstawanie szklistego obrzmienia. Wszystkie oparzenia chemiczne s± bardzo bolesne. Uszkodzenie skóry stanowi prócz tego zagrożenie zakażenia rany.

Prostymi testami można bardzo szybko ustalić pH:

- test palec - język: dotknij palcem oparzon± powierzchnię i połóż palec na koniuszku języka, je¶li będzie to kwas - odczujesz gorzki smak, je¶li zasada - to nie odczujesz smaku, jedynie szczypanie i pieczenie języka; test jest bezpieczny,

- test ¶linowy: nanie¶ nieco ¶liny z palca na ranę oparzeniow±, jesli zetknie się z zasad± wytworzy się mydłowata emulsja. Kwas nie wyzwoli żadnej reakcji.

Oparzenie przełyku i przewodu pokarmowego powoduje natychmiastowy silny, pal±cy ból w ustach, w gardle i w przełyku. Na wargach i błonach ¶luzowych tworz± się strupy lub szklisto-maziste zmiany. Błony ¶luzowe s± często zaczerwienione, czasami krwawi±. Często pojawiaj± się problemy w przełykaniu i slinotok. Istnieje obawa przedziurawienia przełyku.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• nie wolno prowokować wymiotów,
• podawać czyst±, niegazowan± wodę,
• zabezpieczyć resztki trucizny.

Oparzenie oka powoduje jego zaczerwienienie, silny ból, chory mocno zaciska oparzone oko. Rogówka bywa zm±cona.

Czynno¶ci ratuj±ce:

• natychmiastowe i dokładne usunięcie żr±cego ciała poprzez długotrwałe (20-30 minut) przepłukiwanie oka wod± - niezbyt mocny strumień wody z wysoko¶ci 10 cm ku wewnętrznemu, tzn. bliżej nosa, k±towi oka, tak aby płyn wylewał się przez zewnętrzny k±t oka, w tym czasie chory porusza gałk± oczn± we wszystkich kierunkach, a zdrowe oko ma szczelnie zamknięte.

Oparzenia skóry, zarówno chemiczne jak i cieplne, traktuje się podobnie. Czynno¶ci ratuj±ce polegaj± na obfitym spłukiwaniu wod±. Nie wolno przekłuwać pęcherzy. Przy oparzeniu chemicznym nalezy zwrócić uwagę na własne bezpieczeństwo.

¦rodki odurzaj±ce

Badanie wstępne i szczegółowe powinno odbywać się zgodnie z nabytymi podczas kursu umiejętno¶ciami, niemniej należy mieć na uwadze kilka aspektów dotycz±cych poszkodowanych pod wpływem ¶rodków odurzaj±cych.

Należy zwrócić szczególn± uwagę na stan ¶wiadomo¶ci, Ľrenice, mowę, i oddychanie oraz ¶lady po ukłuciach, miejsce zdarzenia, ¶rodowisko, w jakim osoba przebywa itp. Każdy poszkodowany pod wpływem ¶rodków odurzaj±cych ma zaburzenia ¶wiadomo¶ci. Należy jednak pamiętać, że taki stan może być spowodowany urazem głowy lub wstrz±sem. Poszkodowani, którzy nadużyli opioidów, często maj± zwężone Ľrenice, natomiast osoby pod wpływem amfetaminy, kokainy, halucynogenów lub marihuany maj± rozszerzone Ľrenice. Barbiturany powoduj± zwężenie Ľrenic we wczesnej fazie, je¶li za¶ zostały użyte w dużych dawkach, to Ľrenice ostatecznie ulegaj± rozszerzeniu i nie reaguj± na ¶wiatło. Poszkodowani pod wpływem alkoholu lub ¶rodków uspakajaj±cych mog± mieć bełkotliw± mowę, halucynogeny natomiast powoduj±, że wypowiedz staje się chaotyczna i nieskładna.

Opioidy i ¶rodki uspakajaj±ce mog± w znacznym stopniu upo¶ledzić oddychanie.

Najczę¶ciej używane ¶rodki odurzaj±ce oraz zwi±zane z tym objawy:

Rodzaj ¶rodka odurzaj±cego	Inne nazwy ¶rodków odurzaj±cych	Objawy występuj±ce
Alkohol	Piwo, wino, whisky	Zaburzenia ¶wiadomo¶ci, spl±tanie, wielomocz, bełkotliwa mowa, ¶pi±czka, nadci¶nienie tętnicze, hipertermia, tachykardia
Amfetamina	Speed, amfa	Pobudzenie psychoruchowe, poszerzenie Ľrenic, nadci¶nienie tętnicze, tachykardia, drżenia mię¶niowe, drgawki, gor±czka, halucynacje, psychoza
Kokaina	Koka, crack	Objawy takie same jak w przypadku amfetaminy + często ból w klace piersiowej, zaburzenia rytmu serca powoduj±ce zatrzymanie akcji serca
Halucynogeny	Kwas, LSD, PCP	Halucynacje, zawroty głowy, poszerzone Ľrenice, nudno¶ci, chaotyczna wypowiedĽ, psychoza, lęk, panika
Marihuana	Trawa, marycha, zielsko	Euforia, bezsenno¶ć, poszerzone Ľrenice, sucho¶ć w jamie ustnej, zwiększone łaknienie
Opioidy	Heroina, kodeina, morfina	Zaburzenia ¶wiadomo¶ci, zwężone Ľrenice, bradykardia, hipotermia, depresja o¶rodka oddechowego
¦rodki uspakajaj±ce	Barbiturany, benzodiazepiny (Tranxene, Relanium, Luminal itp.)	Zaburzenia ¶wiadomo¶ci, poszerzone Ľrenice, bradykardia, depresja o¶rodka oddechowego, hipotermia

Opis zdarzenia uzyskamy od poszkodowanego lub przypadkowych ¶wiadków może wskazywać na użycie lub nadużycie w/w ¶rodków. Należy ustalić, jaka to była substancja, kiedy i jaka ilo¶ć została przyjęta. Należy pamiętać, że poszkodowani zazwyczaj zaprzeczaj± temu, że s± pod wpływem jakichkolwiek ¶rodków odurzaj±cych. Jeżeli to możliwe, należy przeszukać otoczenie poszkodowanego w poszukiwaniu dowodów użycia lub nadużycia alkoholu lub narkotyków: butelki po napojach alkoholowych, opakowania po lekach, igły, strzykawki, stazy, przyrz±dy do palenia marihuany, nienaturalne zapachy.

Poszkodowani dodatkowo po urazie będ±cy pod wpływem alkoholu lub narkotyków stanowi± dla ratownika wyzwanie nie tylko ze względu na doznane urazy, ale przede wszystkim z powodu swojego zachowania. Od tego, w jaki sposób będziesz traktował osobę poszkodowan± pod wpływem ¶rodków odurzaj±cych, zależy czy będzie z tob± współpracował, czy nie. Sposób, w jaki zwracasz się do tych osób jest równie ważny jak niesiona pomoc. Jeżeli będziesz arogancki, poszkodowany nie będzie z tob± współpracował i stracisz cenne minuty, które mog± mieć wpływ na to czy poszkodowany przeżyje. Twoje pozytywne nastawienie, unikanie os±dzania poszkodowanego, może sprawić, że zechce on z tob± współpracować i czas udzielenia pierwszej pomocy będzie krótszy. Wszystkie substancje odurzaj±ce mog± spowodować zaburzenia ¶wiadomo¶ci. Należy, zatem liczyć się z wyst±pieniem u poszkodowanych napadów euforii, paranoi, psychozy, spl±tania lub dezorientacji.

Postępowanie i czynno¶ci ratuj±ce

Te same standardy, które odnosz± się do �zwykłych� poszkodowanych, maj± zastosowanie wobec osób pod wpływem alkoholu lub narkotyków. Zawsze należy się upewnić, że miejsce zdarzenia jest bezpieczne, okre¶lić liczbę poszkodowanych i przyczynę zdarzenia lub urazu. Należy pamiętać, że ta grupa obejmuję osoby o zwiększonym ryzyku zakażenia WZW (wirusowe zapalenie w±troby) i HIV. Koniecznie, więc będzie odpowiednie zabezpieczenie. W trakcie badania szczególnie należy sprawdzić Ľrenice oraz miejsca na skórze gdzie przebiegaj± żyły (¶lady po ukłuciach), gdyż może to potwierdzić podejrzenie użycia omawianych substancji.

Dodatkowo należy przewidzieć możliwo¶ć wyst±pienia w przypadku:

Alkohol - poszukać objawów wychłodzenia.
Amfetamina - możliwo¶ć wyst±pienia drgawek i zaburzeń rytmu serca.
Kokaina - możliwo¶ć wyst±pienia drgawek i zaburzeń rytmu serca.
Halucynogeny - depresje, psychozy, lęki (informować poszkodowanego gdzie się znajduje i co się dzieje).
Marihuana - j.w.
Opioidy - poszukać objawów wychłodzenia, nadci¶nienie tętnicze, zaburzenia oddechu.
¦rodki uspokajaj±ce - może wyst±pić wychłodzenie, spadek ci¶nienia tętniczego, stłumienie o¶rodka oddechowego.

Znajomo¶ć objawów zażywania narkotyków i alkoholu może umożliwić rozpoznanie poszkodowanego znajduj±cego się pod ich wpływem. Traktuj±c poszkodowanego jako osobę pod wpływem ¶rodków odurzaj±cych, musisz liczyć się z komplikacjami, jakie mog± wyst±pić. Odpowiednie postępowanie, które może zapewnić zaufanie i współpracę osoby poszkodowanej, jest niesłychanie ważne, gdy mamy do czynienia z osob± pod wpływem ¶rodków odurzaj±cych. Należy pamiętać, że nadrzędnym celem jest bezpieczeństwo osoby poszkodowanej nie bacz±c na statut społeczny osób.

Utonięcie

Przy ratowaniu z wody może nast±pić niebezpieczna sytuacja, gdy ton±cy kurczowo zaciska ręce na ciele ratownika i wci±ga siebie i jego w toń.

Utonięcie następuje w wyniku uduszenia z powodu zalania dróg oddechowych wod±. Przyczyn± może być: nieumiejętno¶ć pływania, skrajne wyczerpanie, nagłe omdlenie, atak serca, napad padaczkowy czy nagłe zanurzenie się w zimnej wodzie.

Poszczególne fazy tonięcia:

- wstrzymanie oddechu - trwa tak długo, aż zgromadzony dwutlenek węgla stanie sie przyczyn± pobudzenia ¶rodka oddechowego i wznowi oddychanie,

- wznowienie oddechu - broni±c się przed przedostaniem się wody do płuc ton±cy zaczyna j± połykać,

- połykanie wody - trwa tak długo, aż żoładek wypełni się wod± i dojdzie do wymiotów,

- przedostawanie się wody do płuc - niedotlenienie organizmu powoduje utratę ¶wiadomo¶ci, zwiotczenie mię¶ni i w końcu zalewanie wod± płuc.

Tonięcie w wodzie słodkiej

ze wzgledu na hipoosmotyczno¶ć wody słodkiej (mniejsze stężenie jonów niż we krwi) przenika ona do krwi w cało¶ci. St±d brak jej w płucach ton±cego w wodzie słodkiej.

Tonięcie w wodzie słonej

woda słona jest hiperosmotyczna (większe stężenie jonów niż we krwi) i powoduje napływ wody z krwi co jest przyczyn± obrzęku płuc. W efekcie w płucach znajduje się pienista ciecz, któr± można usun±ć tylko za pomoc± ssaka (chodzi o przyrz±d, nie zwierzę).

Czynno¶ci ratuj±ce:

• stabilizacja kręgosłupa, najlepiej odcinka szyjnego i piersiowego, gdyż często zdarzaj± się wypadki w wyniku skoku do płytkiej wody,
• sprawdzamy przytomno¶ć u ton±cego,
• sprawdzamy podstawowe czynno¶ci życiowe (reakcję, tętno, oddech),
• w przypadku braku oddechu rozpoczynamy sztuczne oddychanie (nie odginamy głowy do tyłu, tylko żuchwę), a przy braku tętna - masaż serca (nie na miękkim podłożu).

W jamie ustnej mog± znajdować się woda, zanieczyszczenie, wymiociny, które utrudniaj± udrożnienie dróg oddechowych.

Podczas wykonywania wdechów kontrolnych, jak i przy sztucznego oddychania powinno się stosować rękoczyn Sellicka (więcej o rękoczynie Sellicka). Podczas topienia się woda znajduj±ca się w ustach (dostaje się podczas prób złapania oddechu) jest połykana i magazynowana w żoł±dku, st±d u topielców zawsze występuje rozdęcie brzucha (żoł±dka). W przypadku wykonania wentylacji bez zabezpieczenia wej¶cia do żoł±dka (przełyku), poprzez rękoczyn Sellicka, dochodzi do wyrównania ci¶nień i wylania się wody wraz z zawarto¶ci± żoł±dka na zewn±trz.

NIE WOLNO!!!

• usuwać wody z płuc (patrz: tonięcie w wodzie...),
• ze względu na możliwo¶ć wyst±pienia hipotermii (obniżenie temperatury ciała), mimo wrażenia wyst±pienia objawów ¶mierci, nie odstępować od ratowania poszkodowanego,

- przy udrażnianiu dróg oddechowych lub próbach usuwania wody z płuc:

• odginać głowę poszkodowanego na bok,
• uciskać na żoł±dek, powoduj±c przelanie się jego zawarto¶ci do płuc.

Reanimacja kr±żeniowa-oddechowa

Różnicę między reanimacj± a resuscytacj± opisujemy w słowniku ratownika.

Działania reanimacyjne zamykaj± się w trzech punktach A, B, C:

A - udrożnienie dróg oddechowych (airway),

B - sztuczna wentylacja (breathing),

C - masaż po¶redni serca (circulation).

Informacje o punktach A i B (sztucznym oddychaniu) znajdziesz na stronie Zaburzenie oddychania .

Przed wykonaniem masażu serca sprawdzamy oznaki zatrzymanego kr±żenia (nie dłużej niż 10 s):

- brak normalnego oddechu, kaszlu lub ruchu,

- brak tętna na tętnicy szyjnej (tętno wyczuwamy 2 - 3 opuszkami palców po stronie szyi bliższej do nas),

s± sygnałem do rozpoczęcia reanimacji.

Postępowanie w zależno¶ci od wieku poszkodowanego:

(słowo "dorosły" proszę traktować jako dorosły fizycznie, a nie wiekowo lub psychicznie)

Reanimacja kr±żeniowo-oddechowa	Niemowlę do 1 roku życia	Dziecko 1 - 8 roku życia	Dorosły od 8 roku życia
Miejsce ucisku	jeden palec poniżej linii sutkowej	jeden palec powyżej dołu mostka	dwa palce powyżej dołu mostka
Głęboko¶ć ucisku (generalnie: 1/3 głęboko¶ci mostka)	1,5 - 2,5 cm	2,5 - 3,5 cm	4,5 - 5 cm
Częstotliwo¶ć ucisku mostka (nie ilo¶ć!!!)	>100 na minutę	>=100 na minutę	=100 na minutę
Proporcje wddech - ucisk	1 : 5	1 : 5	2 : 15 *) dla 1 lub 2 ratowników
Ilo¶ć cykli na minutę (warto¶ci idealne, w praktyce trudne do osi±gnięcia)	20/min	20/min	>4/min

*) Od ponad trzech lat ujednolicono proporcje oddechów do ucisków z powodu większej skuteczno¶ci metody 2 : 15 (lepsze dotlenienie). Poza tym jest to ułatwienie dla osób, które często myliły proporcje. Stara metoda nadal uważana jest za prawidłow±, ale mniej skuteczn±.

Wła¶ciwego wykonania masażu nie można nauczyć się tylko "z ksi±żki" (nie wolno reanimacji ćwiczyć na żywych ludziach, gdyż może to spowodować ich zgon z powodu zaburzenia pracy serca). Poniższy tekst jest tylko przypomnieniem dla osób maj±cych możliwo¶ć przećwiczenia czynno¶ci reanimacyjnych na przeznaczonym do tego celu manekinie - fantomie.

Podczas reanimacji chory leży na plecach, na twardym, nieelastycznym podłożu (w przypadku kobiet w zaawansowanej ci±ży podkładamy klin pod jej prawy bok - aby nie utrudniać dopływu krwi do płodu). Zaczynamy od odgięciu głowy do tyłu i dwukrotnym wdmuchnieciu powietrza do płuc. Na wybranym miejscu (dwa palce powyżej dolnego końca mostka) kładzie się dłoń, przy czym palce powinny być odgięte ku górze, by nie dotykać klatki piersiowej. Drug± dłoń kładziemy na grzbiet dolnej ręki. Ramiona musz± znajdować się w pozycji prostopadłej do klatki piersiowej. Przy wyprostowanych łokciach, na zasadzie dĽwigni, naciskamy na mostek wgłębiaj±c go na 4-5 cm w kierunku kręgosłupa z częstotliwo¶ci± około 100 razy na minutę. Siła uciskania powinna wynikać z przeniesienia masy ciała ratuj±cego, a nie z pracy jego mię¶ni. W ten sposób oszczędza się siły przy długotrwałej akcji reanimacyjnej i zapewnia wywieranie prostopadłego nacisku. Zobacz to również na slajdach.

Gdy reanimację prowadz± dwie osoby stosunek uci¶nięć do wdechów wynosi również 15:2 (najlepiej, gdy ratuj±cy klęcz± naprzeciw siebie). Co czwarty cykl sprawdzamy tętno i oddech.

W przypadku dziecka masaż serca wykonujemy jedn± ręk±, a u niemowlaka - dwoma palcami.

Bywa, że w trakcie ćwiczeń osoba reanimuj±ca porusza się całym ciałem (ł±cznie z biodrami) co czyni j± mało skuteczn± - siła nacisku skierowana nie jest pionowo z góry, lecz pod k±tem. Warto wtedy usztywnić (zablokować) jej biodra np. stoj±c nad jej biodrami i ¶cisn±ć je własnymi nogami. Wygl±da to może dwuznacznie, ale daje znakomite efekty.